अति विकसित र सभ्य हुँदै गएको मानव समाज जातिभेद, रंगभेद, लिङभेद हटाउन अनेक श्वेतपत्र, घोषणापत्र जारी गरेको छ । कुनै देशमा केही प्रतिशत परिवर्तन देखिएको पनि छ, भने कुनै देशमा यो परिवर्तन न्यूनावस्थामा छ । नेपाललाई उदाहरणको रूपमा लिन सकिन्छ । यहाँ जातिभेद, रंगभेद र लिङभेद समानुपातिक रूपमा विद्यमान रहेकोले यी भेदहरू परिवर्तनोन्मुख भए पनि अपेक्षित परिवर्तन भएको छैन ।
राज्यमा भएको रूढिवादी संस्कार र परिर्विर्तत सरकारमा इच्छाशक्तिको अति कमजोर अवस्थाका कारणले पनि यी बिषयहरूमा अपेक्षित परिवर्तन हुन सकेको छैन । दलित कै संदर्भमा कुरा गर्दा देशभित्रै पनि पहाडको दलितभन्दा मधेशको दलित ज्यादै पीडित छ । २१औं शताब्दीको सभ्य समाजमा जातिभेदको कालो धब्बा निश्चय पनि सभ्यतामाथि प्रश्न चिह्न खडा गर्छ । विभेदका प्रारूपहरू आत्मसात गरेका समाज सभ्य समाज कहलाउन सक्दैन । मानव मानवबीचको अमानवीय विभेद कायम राख्ने समाज बर्बरयुगीन समाजभन्दा फरक परेका समुदायले पनि समाज र देशलाई ठुलो योगदान गर्न सक्छ । राम्रो प्रतिभाको जन्म दिन सक्छ । विश्व इतिहासले हामीलाई त्यही देखाएको छ । रूढीवादी चिन्तन र परिवर्तनको वेगमा सधैं टकराव रहने भएकोले समाज विकासभन्दा टाढिने गर्छ । यसले समाजमा अनेक विकृतिको जन्म लिन्छ ।
क्रस दलित नेपाल शहरीक्षेत्र ग्रामीणक्षेत्र
क्र स दलित प्रतिशत जम्मा प्रतिशत जम्मा प्रतिशत जम्मा
०१ डोम ०.०४ ८,९३१ ०.०५ १,६३२ ०.०४ ७,२९९
०२ ह्लखोर ०.०२ ३,६२१ ०.०८ २,४९८ ०.०१ १,१२३
०३ गडेरी ०.०८ १७,७२९ ०.०३ ९३७ ०.०९ १६,७९२
०४ लोध ०.११ २४,७३८ ०.०६ १,९४० ०.१२ २२,७९८
०५ कहार ०.१५ ३४.५३१ ०.१२ ३,८८१ ०.१६ ३०,६५०
०६ बातर ०.१६ ३५,८३९ ०.०७ २,२६० ०.१७ ३३,५७९
०७ नुनिया ०.२९ ६६,८७३ ०.१९ ६,२३९ ०.३१ ६०,६३४
०८ धोबी ०.३२ ७३,४१३ ०.१९ ६,०३७ ०.३५ ६७,३७६
०९ खत्वे ०.३३ ७४,९७२ ०.०७ २,२७६ ०.३७ ७२,६९६
१० तत्मा ०.३४ ७६,५१२ ०.१७ ५,३८३ ०.३६ ७१,१२९
११ लोहार ०.३६ ८२,६३७ ०.२४ ७,८०९ ०.३८ ७४,८२८
१२ मल्लाह ०.५१ १,१५,९८६ ०.२९ ९,३४५ ०.५५ १,०६,६४१
१३ मुसहर ०.७६ १,७२,४३४ ०.२१ ६,६८२ ०.८५ १,६५,७५२
१४ पासवान ०.७० १,५८,५२५ ०.३९ १२,७३५ ०.७५ १,४५,७९०
१५ ह्रिजन/राम १.१९ २,६९,६६१ ०.४७ १५,२५२ १.३० २,५४,४०९
दलित वर्ण–व्यवस्थाकालको उपज हो । त्यसदिन देखि समय समयमा ठूलाबडा आफूले गरेको गल्तीको परिणाम हो दलित । बलियोले दुर्बललाई दिएको दण्ड हो दलित । ठूलाले सेवा गर्ने साना समुदायलाई सिमित घेराभित्र राखिएको समूह हो दलित । जातिपतित गरिएको समूह हो दलित । दलित बर्बरयुगीन समाजव्यवस्थाको देन हो । त्यो समाज व्यवस्थालाई सात हजारवर्ष भई सकेको छ । धेरै परिवर्तन भई सकेपनि हाम्रो समाजले जातिभेद तोडन सकेको छैन । दलितहरू जतिभेदको कवचबाट बाहिर आउन सकेको छैन । परिवर्तन हुन नसक्नुको कारण हाम्रो समाज परिवर्तनबाट बंचित हुनु हो । समाजलाई रूपान्तरित गर्दै लानु राज्यको दायित्व हो । समाजको विकृति विसंगति हटाउँदै जानु नै सभ्यतातिर अग्रसर हुनु हो । अति विकसित संसारको अविकसित देश नेपालको हामी नागरिक हौं । अहिले पनि हाम्रो समाजमा ‘बोक्सीप्रथा’ कायम छ र बोक्सीलाई मलविष्ठा ख्वाउने सजायका घटनाहरू अहिले पनि हाम्रो समाजमा व्याप्त छ । के हाम्रो समाज विकसित हुन सकेको छ, के हामी सभ्य हुन सकेका छौं । विदेशी पर्यटकहरू आएर यी घृणित घटनाहरू देखेर अविकसित देशका नागरिक ठानेर सहयोग गर्दा हाम्रो स्वाभिमानमाथि ठेस लाग्दैन ? कि सहयोगका लागि यस्तै अवस्थामा रहन चाहन्छौं ? विचारणीय बिषय हो । पछिल्लो अंकमा नेपालमा दलितको जनसंख्याबारे चर्चा गरेको थिएँ । मधेशको ग्रामीण क्षेत्र र शहरी क्षेत्रमा दलितको जनसंख्या हेरौं ।
(२०६७ श्रावण २८ गते मधेशवाणीमा प्रकाशित)
