भनिन्छ, प्रचण्ड गर्मीले भीषण आँधी निम्त्याउँछ । यो प्राकृतिक नियम हो । यही नियम अनुसार जहाँ राज्यद्वारा गरिएको विभेद पराकाष्ठामा पुग्छ, त्यहींबाट शुरु हुन्छ मुक्तिका आन्दोलन । राज्यले मधेशलाई २४० वर्ष देखि औपनिवेशिक शोषणको शिकार बनायो । सबैखाले उत्पीडन र शोषणबाट मुक्ति पाउन मधेश परिवर्तनका लागि परिपक्व भएर २०६३ माघ २ गते भीषण विद्रोह गरेको हो जो बिल्कुल स्वाभाविक थियो । विभेदका प्रारुपहरु अनेक छन । राज्यले हरेक क्षेत्रमा समान रुपले मधेशलाई विभेदमा राखेको छ । हामी अहिले शिक्षा क्षेत्रमा मधेश कति पिछडिएको छ त्यसैको चर्चामा लागौं ।
गताँकमा मधेशमा शिक्षाको पिछडिएको अवस्था बारे सरकारी तथ्याँक के बोल्छ, अनेक उदाहरण प्रस्तुत गरियो । सोही कडीलाई जोडदै शिक्षा सम्बन्धि थप अरु उदाहरणहरु पनि हेरौं—
उपरोक्त तालिकाले प्राथमिक स्तरमा छात्रछात्राको उपस्थिति मधेशको जिल्लाभन्दा हिमाल र पहाडमा बढी छ । खासगरी मध्यमाञ्चल विकास क्षेत्रमा पर्ने मधेशका जिल्लाहरुको तथ्याँक सबभन्दा बढी कमजोर देखिन्छ । पश्चिमतिर मधेशीको संख्या कम भएकोले तथ्याँकमा बढोत्तरी भएको छ ।
दुर्गम र अति दुर्गम रहेको पहाड र हिमालमा प्राथमिक शिक्षाको दर उच्च रहनु र मधेशको तल रहनुका कारणहरु के हुन सक्दछ ? सरकारले शिक्षा दरको यस्तो अन्तरलाई कहिले पनि छलफलको बिषय बनाएन । नीति निर्माणको तहसम्म ल्याएर यस अन्तरलाई हटाउन कुनै रणनीति बनाइएन । शिक्षा कुलीनवर्ग कै पेवाको रुपमा रह्यो । यसैलाई मलजल गर्ने काम भयो । जनमुखी शिक्षा भएन । सबैका लागि शिक्षा भन्ने नारा त ल्याइयो तर त्यस बमोजिमको रणनीति बनाइएन । अन्ध्यारोमा बाँचि रहेका लाखौं विपन्न बाल बालिकाका लागि यो नारा कागको लागि बेल पाक्यो, न हर्ष न विस्मय ! नेपालका ती विपन्न वर्गलाई शिक्षाको मूलधारमा ल्याउन सकियो भने मात्र शिक्षाको विकास भयो भन्न सकिन्छ ।
प्राथमिक शिक्षामा छात्र–छात्राको उपस्थिति
भौगोलिक क्षेत्र छात्र प्रतिशत छात्रा प्रतिशत जम्मा प्रतिशत
नेपाल ८६.९ ७५ ८१.१
पुर्वाञ्चल विकास क्षेत्र ८३.९ ७५.८ ७९.९
हिमाल ९०.४ ९४ ९२
पहाड ९३.३ ८८.५ ९०.९
तराई ७८.४ ६७.१ ७२.९
मध्यमाञ्चल विकास क्षेत्र ८६.३ ६९ ७७.९
हिमाल ९४.६ ९० ९३
पहाड ९४ ८४.८ ८९.५
तराई ७९.८ ५१.७ ६६.३
पश्चिमाञ्चल विकास क्षेत्र ८९.७ ८१.४ ८५.७
हिमाल ९६.५ ९७.४ ९७
पहाड ९३.१ ९०.४ ९१.८
तराई ८४.१ ६७ ७५.८
मध्य पश्चिमाञ्चल विकास क्षेत्र९१.१ ८०.७ ८५.७
हिमाल ९२.९ ६७.८ ८०.५
पहाड ९५.३b ८८ ९१.७
तराई ८५.८ ७५.१ ८०.५
सुदूर पश्चिमाञ्चल विकास क्षेत्र ८४.७ ७३.१ ७९
हिमाल ९६.६ ८५.२ ९१.१
पहाड ८२.५ ७०.५ ७६.७
तराई ८१.९ ७०.७ ७६.४
केन्द्रीय तथ्याँक विभाग, २००१
(२०६७ आषाढ ३२ गते मधेशवाणीमा प्रकाशित)
