जंगलमा हरिणको झुण्डबाट एउटालाई एक्ल्याएर चितुवाले हरिणलाई खेदेर मार्छ र एकछिन मै सबै चितुवा मिलेर त्यो हरिणको अस्तित्व नै सिध्याए जस्तै मधेश आन्दोलनलाई पनि मधेशका हिंसक चितुवाहरूले चिथोरेर सिध्याउने प्रयासमा लागेका छन । यही ज्येष्ठ ९ गते मधेशी जनअधिकार फोरम, नेपालबाट विभाजित मधेशी जनाधिकार फोरम(गणतान्त्रिक) का अध्यक्ष जयप्रकाश गुप्ताले उपेन्द्र यादवमाथि प्रश्न उठाउँदै “उपेन्द्र यादवलाई नेतृत्व गर्ने क्षमता छैन” भन्ने आरोप लगाएका छन । यही आरोप पहिलो फुटमा महानन्द ठाकुरले दोश्रो फुटमा भाग्यनाथ गुप्ता, रामकुमार शर्मा, किशोर विश्वास र जितेन्द्र सोनलले लगाएका थिए । तेश्रो फुटमा विजय गच्छदारले र चौथो फुटमा जय प्रकाश गुप्ताले स्पष्ट शब्दमा नेतृत्वको असक्षता भनेर आरोपित गरेको छ । पहिलो र दोश्रो फुटले पार्टीलाई खासै असर गरेन । तेश्रो फुटको बेला मधेशी जन अधिकार फोरम, नेपाल ५३ सभासदका साथ शक्तिशाली पार्टीको रूपमा आउँदा उपेन्द्र यादव महत्वपूर्ण व्यक्तिको रूपमा राष्ट्रिय, अन्तराष्ट्रिय जगतमा चर्चित हुन पुगे । भनिन्छ – “क्रमिक रूपले सफलता प्राप्त हुँदै जाँदा मानिसमा दम्भ, अहंकार पनि सोही अनुपातमा विकसित हुँदै जानु स्वाभाविक हो । यसको असल व्यवस्थापन (पार्टीको हितमा, जनताको हितमा) महानतातिर डोर्याउँछ भने व्यक्तिमा प्रयोग भयो भने विनाशका कारण बन्दछ ।” धेरै उँचाईमा पुग्ने मानिसमा खस्ने सम्भावना पनि उत्तिकै हुन्छ । यो यथार्थबाट बेखबर हुने दुर्घटनाका शिकार हुन्छन ।
चुनाव पछि विभिन्न चरित्रका व्यक्तिहरूको प्रवेशले पार्टीको एकात्मक चरित्रसंग एकाकार गर्ने प्रयासको थालनी गर्नु पर्ने, सो नभएर फरक चरित्रको पारस्परिक प्रतिस्पर्धा शुरू भयो । यो प्रतिस्पर्धा नै नेतृत्व वर्गको व्यवस्थापनको कमजोरी र भूल थियो । स्मरण रहोस, विजय गच्छदारको लश्कर पार्टीमा प्रवेशका बखत तत्कालीन बहुमत केन्द्रीय सदस्यहरू यसको विरोधमा उभिएका थिए । तर उपेन्द्रको फोरमलाई शक्तिशाली बनाउने निशाले यो लश्कर भित्रिएको थियो । विविधतायुक्त पार्टीलाई एकात्मक चरित्रबाट हाँक्न खोज्नु अर्को भूल थियो । असल व्यवस्थापनको अभावमा दुबै फरक चरित्रको अस्वस्थ प्रतिस्पर्धा जटिल बन्दै गयो । फेरि बहुमत केन्द्रीय सदस्यहरूले विभाजनको संघारमा पुग्न लागेको पार्टीलाई बचाउन धेरै प्रयास गरिदा पनि नेतृत्वले वास्तै नगरेपछि पार्टी विभाजनको पीडा भोग्न बाध्य भयो । सबभन्दा दुःखद कुरा के थियो भने विभाजनको बाढिमा विजय गच्छदारको लश्कर मात्र बगेन, उपेन्द्रका पक्षधर धेरै भास्सिए । २८वटा सभासद पार्टीबाट पलायन हुनुलाई उपेन्द्रले ‘फोहोर बढारिएर पार्टी चोखियो’ भनेर सन्तोष माने, किन्तु त्यो उपेन्द्रको ठूलो पराजय थियो । विभाजनले बहुमत सभासद लिएर गएको घटनालाई गम्भीरतापूर्वक अध्ययन गरि शिक्षा लिनुको सट्टा सफलताले दिएको उन्माद र जिद्दी विचारको पुनश्च निरन्तरताले फेरि मधेश आन्दोलनको मर्म विपरित भटकावको राजनीति शुरू भयो । यसको फलस्वरूप जयप्रकाशको नेतृत्वमा फेरि बहुमत सभासद उपेन्द्रको पार्टीबाट अलग भयो । यसपाली पनि पार्टी चोख्याउन “देशी विदेशी षडयन्त्र” “फोहोरहरू बढारियो” भन्ने मन्त्रको प्रयोग भयो र पार्टी चोख्खियो । उपेन्द्र यादवको पार्टीमा कति फोहोर जम्मा भएको थियो, सफाई गर्दै जाँदा चोखोको रूपमा एकमात्र उपेन्द्र रह्ने भयो ।
आफनो ५३ शहीद र सयकडौं घाईते अपाङ बनाएर लगानी गरि मधेश आन्दोलनले जन्माएको पार्टी “मधेशी जनअधिकार फोरम, नेपाल” क्षत विक्षत हुँदै विसर्जनको अवस्थामा पुग्नु मधेशको लागि सुखद पक्कै पनि मानिदैन । पार्टी जीवनमा पार्टीले भोग्नु परेको असफलता र सफलताको सम्पूर्ण श्रेय नेतृत्वमा जान्छ । पार्टीको असफलता, नेतृत्वको असफलता मानिन्छ । नेतृत्वले आफूलाई चोख्याउन जतिसुकै बकम्फुसे मन्त्र पढेपनि “मधेशी जनताको नासो”लाई संरक्षण दिन नसक्ने पार्टीको नेतृत्वलाई दोषी मान्न मधेशी जनता बाध्य भएको छ ।
आन्दोलनबाट अपार सफलता लिएर आएको पार्टीले नेतृत्वलाई उन्मादित बनायो । सफलतासंगै भित्रिएको खतराबाट बेखबर नेतृत्वले सफलतालाई आफनो महानताको उपज ठानी आत्मगत विचारमा अगाडी बढदै जाँदा अरूको मान, प्रतिष्ठा कुण्ठित भई रहेको पत्तै भएन । पार्टीलाई संस्थागत गर्ने आवश्यकतालाई नेतृत्वले चटक्कै विर्सेर पार्टीलाई नेतृत्वमुखी बनाए पछि चाटुकारिताको अभूतपूर्व विकास भयो । स्वार्थसिद्घि गर्ने चाटुकारको संख्यात्मक बृद्घि र “मधेशका मसीहा” भनेर जयघोष गर्नेहरूको जमातले नेतृत्वमा “कृष्णावतार” को मोहान्धता पलायो । व्यक्ति नै पार्टी बन्यो । सुखद तथा विनाशकारी यो मोहान्धताबाट नेतृत्व निस्कन चाहेन । पार्टी मानिसको भीडमा परिणत भयो । पार्टीभित्रका मधेश चिन्तन बोकेका आन्दोलनकारीहरू यस भीडमा हराए । उसको कुनै वास्ता गरिएन । पार्टी उपेन्द्र यादवको मात्र रह्यो, अथवा केही चाटुकारहरूको । असन्तुष्टता फैलिदै गयो । पार्टी फुटदै गयो । उपेन्द्र यादव शक्तिहीन बन्दै जाँदा चाटुकारहरूको स्वार्थपूर्ति नहुने भएकोले सबै हराए । “मधेशका मसीहा” भन्नेहरू पनि पुच्छर लुकाएर कहाँ पुगे, थाहा भएन । सफलताले मदान्धता जगाउँदछ भने असफलताले नैराश्यता ल्याउँछ, मनोबल तोडछ, जोश जाँगर हराउँछ । यस्तो अवस्थाबाट पुर्वावस्थामा जानेबाटो पनि हराउँदछ ।
मैले उपेन्द्र यादबको विरोध गर्ने उद्देश्यले यी हरफहरू लेखेको होईन, उपेन्द्र यादवको गल्तीले मधेश आन्दोलनको उद्देश्यलाई पुगेको क्षतिलाई दर्शाएको हूँ । नीति प्रधान हुनु पर्नेमा नेता प्रधान भयो र यसको प्रतिफल पटक पटकको विभाजन पार्टीले भोग्नु परयो । आफनो प्रधानता खोज्दा पार्टी उद्देश्यविहिन हुनु स्वभाविक हो र उद्देश्यहीन पार्टीको कुनै भविष्य पनि हुँदैन । जोडनुको सट्टा फुटनुमा अधिक रमाउने उपेन्द्र यादवले मधेशमा पटक पटकको घाव दिएर आफूप्रति सहानुभूति बटोर्ने प्रयास गर्नु भएको हो कि घृणा ?
जेहोस, मधेश आन्दोलनको राजनीति उद्देश्यविहिन भएर सत्ता दलालीमा परिणत भएको छ । राजनीतिक अगुवाहरूले मधेशको मञ्चमा मधेशको हितमा जस्तोसुकै क्रान्तिका कुरा गरि अरूलाई गाली गरेपनि व्यक्तिवादी चरित्रमा अन्तर्निहित सत्ता स्वार्थ नै रहेकोले यो मधेशको किञ्चित हित नहुने कुरा स्पष्ट छ । मधेशको राजनीतिक दलहरूमा सभासदको महत्वपूर्ण भूमिका रहेकोले व्यक्तिवादी चरित्रको उच्च महत्वाकाँक्षा नै विभाजनको कारण रह्यो । मधेश अधिकारको कुरा गरि नथाक्ने सत्ताका दलालहरू अन्ततोगत्वा मधेशको राजनीतिलाई जातीयताको दलदलमा धसाएर विसर्जनको अवस्थामा पुर्याउने जुन धृष्टता गर्दैछ, समग्र मधेशको एकतालाई आफनो आफनो कित्तामा बाँडदैछ, आफनो गतिविधीले मधेशलाई अझ अधिकारविहिन अवस्थामा पुर्याउने जुन दुस्साहस गरिदैछ, यसको विरूद्घ मधेश आन्दोलन अझ शसक्त र परिमार्जित भएर आउनेछ । सत्ताको दलाली गरि पैसा कमाउने र मधेशको राजनीतिलाई आफनो वरिपरि कुदाउने मधेशी नेताको अभीष्ट रहेकोले यसको विरूद्घ मधेशले आँधी बेहरी ल्याई आफूभित्र रहेका छदमवेशी मधेशी शत्रुलाई परास्त गर्नेछ । मधेश आन्दोलनको भावनासंग खेलवाड गर्ने, मधेशको उद्देश्यलाई सत्ता संघर्षको नाममा व्यक्तिगत लाभको माध्यम बनाउने, मधेशको एकीकृत एकतालाई जातियताको कित्तामा बाँडने, जस्ता कुकृत्यको खिलाफ मधेशका शत्रुहरूसंग सचेत भई दिशाविहिन पारिएको मधेश आन्दोलनलाई दिशा प्रदान गर्न मधेशका वीर सपूतहरू फेरि एकजूट भई लडनु पर्ने आवश्यकता देखिन्छ । राज्यद्वारा संचालित षडयन्त्रमा कुनै न कुनै रूपमा मधेशका राजनीतिक अगुवाहरूको प्रत्यक्ष, अप्रत्यक्ष सहभागिता रहेका कारण मधेशको उद्देश्य पूरा हुने कुरा शंकाको घेरामा रहेकोले अब विश्वास गरिहाल्ने अवस्था भने रहेन । उपरोक्त कारणहरूले मधेश दिशाविहिन रह्ने कुरा लगभग निश्चित नै छ । त्यसकारण पनि मधेशले आफनो अधिकारका लागि एकजूट हुन आवश्यक भएको छ ।
२०६८ जेष्ठ १३ गते मधेशवाणीमा प्रकाशित
