शिखरमा पुगेको मधेश आन्दोलनसंगै दुई प्रतिस्पर्धी शक्ति उदाएको देखिन्छ । गतांकमा उल्लेख गरे अनुसार अप्रत्याशित शक्तिको रुपमा प्रकट भएको मधेशलाई आश्चर्यचकित ढंगले हेरि रहेको राज्य दमनबाट किंचित सफलता नपाए पछि उदार चरित्र प्रदर्शनको माध्यमबाट मधेशको शक्तिलाई कसरी न्यून गर्न सकिन्छ, त्यसको खतरनाक रणनीति बनाएर अगाडी बढयो । मधेशी जन अधिकार फोरमसंगको २०६४ भाद्र १३ गतेको सम्झौता उदार रण्नीतिको पहिलो कडी हो । सरकारको उदारता प्रदर्शन मधेशलाई केही दिने उद्देश्यले होइन, नवोदित शक्ति भएको मधेशलाई टुक्रा टुक्रा गरी शक्तिविहीन बनाएर राख्ने मनसायले प्रेरित प्रयास थियो । आफनो षडयन्त्रकारी प्रयासमा सरकार अभूतपूर्व सफलता प्राप्त गरी रहेको पनि देखिन्छ । मधेश आन्दोलनमा भएको धनजनको क्षति, घाईते, अपाङ्ग, झुठा मुद्दा फिर्ता, शहीद घोषणा आदि जस्ता सरल र संवेदनशील मांगहरु जो सम्झौता पछि नैतिक दायित्व बुझेर सरकार पुरा गरी मधेशको सहानुभूति प्राप्त गर्न सक्थ्यो, अहिले सम्म मधेशलाई राहत उपलब्ध गराउन सकेन । सम्झौतालाई सरकारको राजनीतिक षडयन्त्र नभनेर के भन्ने ?
मधेशमा फैलाईएको जालझेलका तानाबाना मधेश आन्दोलनले केही हदसम्म चुँडालेर फालिएकोले सरकार यसलाई चुनौती मानेर प्रतिशोध लिन प्रेरित देखिन्छ र यसैको परिणाम स्वरुप मधेशीको कुनै मांगलाई सम्बोधन गर्न उद्धत देखिदैन । शायद यो विश्वासले कि मधेश पुनश्च विद्रोह गर्न सक्दैन, आन्तरीक रुपमा मधेश कमजोर भएको विश्वास लागेर होला । किन नहोस, मधेशको एकतालाई तहस नहस गर्न समुदायलाई एक अर्काका विरुद्ध उचालेर लडाउने, मधेशी पार्टीलाई टुक्रयाउने, जातजाति बीच वैमनस्यता फैलाउने आदि सफलतम प्रयास कै आधारमा सरकार मधेशप्रति ईमानदार नरहेको स्पष्ट हुन्छ । सरकारको यस रवैयालाई मधेश स्पष्ट रुपले विश्लेषण गरी रहेको छ ।
अर्को शक्ति, मधेशको आवाज बुलंद हुन लाग्दा मधेशका राजनीतिक व्यापारीहरु एकताबद्ध मधेशमा आफनो स्वार्थ सिद्धिका लागि मधेशले दिएको नयाँ माल बेच्न पसलहरु थाप्न थाले, बिलकुल आकर्षणयुक्त विज्ञापनका साथ । मधेशलाई आजै मुक्त गरिदिने, अधिकार सम्पन्न बनाई दिने आकर्षक भाषणका साथ पेशेवर मधेशी राजनीतिज्ञहरु मधेशको एकताबद्ध शक्तिलाई विभिन्न पार्टीमा बाँडेर मधेशलाई शक्तिहीन, गतिहीन, सामर्थ्यहीन बनाउँदै मधेशको पक्षमा उभिएको छ । यहाँ “अलीबाबा चालिस चोर” कथाको एउटा प्रसंग सान्दर्भिक होला । अलीबाबाले आफनो धन चोरयो भनेर अलीबाबाको घर पत्ता लगाउन चोरका कैप्टनले एकजना सहयोगीलाई शहर पठायो । अलीबाबाको घर पत्ता लगाएर उसले राती नै घरको ढोकामा क्रस चिनो लगाई फर्केर जंगल आयो । कैप्टनलाई क्रस चिनो लागेको घर अलीबाबाको हो, भन्यो । उता अलीबाबाको खास चतुर महिला नोकर्नी कुनै कामले ढोका खोल्दा ढोकामा क्रस चिनो देखेर शंका लागी शहरका तमाम घरको ढोकामा क्रस चिनो राखी दिई । कैप्टन अलीबाबालाई खोज्न आउँदा शहरभरि क्रस चिनो देखेर पत्ता लगाउन सकेन । कुन आफना उद्धारक हुन, मधेशीलाई पत्तै लाग्दैन र मधेश रनभुल्लमा दिशाविहीन बन्दै नैराश्यताको अवस्थामा पुगी रहेको छ ।
यी दुई शक्ति विपरीत चरित्रको भएतापनि मधेशमा आन्दोलन पश्चात संचालन गरेको गतिविधीले मधेशको शक्ति खण्डित भएको छ, मधेशलाई घाटा भएको छ । राज्य सुख भोग्ने सवालमा मधेशवादी दलहरु एक हुनु र मधेशको सवालमा एक नहुनु मधेशको नैराश्यताको ठुलो कारण बनेको छ । लामो मौनता भंग गरेर हाल तमलोपाले “मधेशका मुद्दा सम्बोधन गरिएन भने हामी सरकारबाट समर्थन फिर्ता लिन्छौं” भनेर आफनो नैतिकता जोगायो तर अरु दलहरु…..?
मधेशमा गैरथारु, गैर मुस्लिम, गैर दलितलाई मधेशी परिभाषित गरेर, समुदायबीच वैमनष्यता उत्पन्न गरेर पनुश्च भेदभावको परम्परागत शैलीलाई निरन्तरता दिनु भोली यो आफनै पतनका कारण बन्न सक्छ । मधेश र मधेशवादी दलहरुको कमजारीको फाईदा उठाएर मधेशलाई उपेक्षा गर्नु ठुलो भूल हुनेछ ।
नेपालको दक्षिणी समथर भूभागलाई मधेश र यसमा बसोबास गर्ने सम्पूर्ण जातजातिलाई मधेशी भन्ने चलन प्राचीनकाल देखि चल्दै आएकोले यो अब इतिहासको खोजीको बिषय रहेन । मधेश र मधेशी, मधेशबासीले आफनो लागि आविष्कार गरेको शब्द पनि होईन । मधेशी कुनै जात होईन, क्षेत्रीय एकीकृत भावना हो, जसको ठुलो परिभाषा मधेश आन्दोलनले गरि सकेको छ ।
विकासको क्रममा परिवर्तनको माध्यमबाट पुरानो नाश भएर नवीनता प्रस्फुटित हुन्छ, यस यथार्थतालाई कसैले नकार्न सक्दैन । मधेश आन्दोलन यसै यथार्थताको आधारमा नयाँ मधेशमा परिवर्तित हुन चाहेको छ । परिवर्तनका आधारहरु परिपक्व भै सकेको छ । परिवर्तन अवश्यम्भावी छ । संसारमा जातीय/क्षेत्रीय भेदभावका विरुद्ध अनेक संघर्षहरु भएका छन । संघर्षले शोषणका ठुल्ठुला दुर्ग, किला, महलहरु भत्काएर स्वायत्तता हासिल गरेका छन । त्यसैको एउटा कडी मधेश आन्दोलन हो । आफनो बल, बुद्धिले मधेश जागेको छ, शोषणका अवयवहरु प्हिचान गरेर मधेश जागेको छ, नयाँ मधेशका लागि जागेको छ, मधेशको “सेन्टीमेन्ट” लिएर एकताबद्ध भएर जागेको छ । काठमाण्डौंमा मधेशीमाथि फयाँकिएको ढुँगाबाट समग्र मधेशलाई चोट लागेको कतिपय घटनाहरुलाई सरकारले विर्सनु हुन्न ।
मधेशको मौलिक हक, अधिकार सुनिश्चत गर्ने यो बेलामा संविधान सभा, संवैधानिक समितिमा मधेशी अल्पमतमा रहे तापनि समान विचार लिएर एकताबद्ध भई कडा प्रतिवाद गर्न मधेशको पक्षमा उभिन आवश्यक छ ।
(२०६६ माघ ८ गते मधेशवाणीमा प्रकाशित)
