(“मधेशवाणी” साप्ताहिकमा प्रकाशित)
मिथिलाको इतिहास
२०६८ श्रावण ६ गते
प्राज्ञ इतिहासमा विदेह अर्थात मिथिला
प्राचीनकालमा भारतभूमिमा आर्यहरुको आगमनकाल ३५०० ई० पू० रहेको कुरामा इतिहासको विभिन्न मत रहँदा पनि केही वर्ष फरक परे पनि उपरोक्त गणनामाको इतिहासको निकटतम सम्बन्ध रहेको कुरा प्रष्ट हुन्छ । आर्यहरुको आगमनको प्रारम्भिक अवधिलाई सत्ययुग भनिएको छ (राँगेय राघव, प्रा०भा०प०इ०, पृष्ठ १७२) । इतिहासकार पार्जिटरले सत्ययुगमा राजवंशको ४० पीढिको गणना गरेको छ र प्रति पीढि २० वर्षका दरले सत्ययुगको अवधि ८०० वर्ष तोकेको छ । अर्थात २७०० ई० पू० सत्ययुगको अन्त र त्रेतायुगको प्रारम्भ देखिन्छ ।
राम रावण युद्ध त्रेतायुगमा महाभारत युद्ध भन्दा ५०० वर्ष पूर्व भएको प्राचीन ग्रन्थको कथन छ । पार्जिटरले आफनो राजवंश तालिकामा त्रेतायुगको राजवंशमा २५ पीढि उल्लेख गरेको छ । २० वर्ष प्रति पीढिका दरले ५०० वर्ष त्रेताको अवधि मानेको छ । अर्थात २२०० ई० पू०मा त्रेतायुगको अन्त र द्वापरयुगको प्रारम्भ देखिन्छ (राँगेय राघव, प्रा०भा०प०इ०, पृष्ठ २२२) ।
अरु ठाउँमा पार्जिटर र राँगेय राघवको मतमा समानता देखिए पनि कलियुगको आरम्भकालको समयावधि तोक्न मतभिन्नता देखिन्छ । पार्जिटरले कलियुगको आरम्भकाल ८४० ई० पू० मानेको छ भने राँगेय राघवको गणना अनुसार कलियुगको प्रारम्भ १६०० ई० पू० ठहर्छ । द्वापरको आयु पार्जिटरले १३६० वर्ष देखाएको छ भने राँगेय राघवले ६०० वर्ष तोकेको छ । यसरी सत्ययुग ८०० वर्ष, त्रेतायुग ५०० वर्ष, द्वापर ६०० वर्षको आयु अवधि इतिहासबाट प्रष्ट हुन्छ भने कलियुगको आयु धेरै लामो प्रतीत हुन्छ ।
“सर्वे राजो मैथिलस्य मैनाकस्येव पर्वताः, निकृष्टभूता राजानो…….।” महाभारतको ३ः १३४ः ५ मिथिलाको समृद्धि तथा प्रसिद्धिबारे स्पष्ट भनिएको छ– “जसरी सबै पर्वत मैनाक पर्वतभन्दा निम्नकोटिको छ, त्यस्तै मिथिला नरेश भन्दा सबै राजागण निम्नकोटिको छ ।” उत्तर कुरूकालको सर्वाधिक उल्लेखनीय प्रसिद्धि प्राप्त गरेका विदेहका दार्शनिक राजा जनक थिए । कुरूहरूको पतनोन्मुख अवस्था र विदेह नरेशको बढि रहेको शक्तिको आभास यसबाट स्पष्ट हुन्छ कि ऐतरेय ब्राह्मणको अध्याय ३ः१४ मा कुरूहरूलाई राजन भनिएको छ भने विदेहको जनकलाई सम्राटको उपाधि दिइएको छ । उषस्ति चाक्रायणकालमा कुरूहरूमाथि ठूलो विपत्ति आएका कारण राजालाई राज्य नै छोडनु परयो । उषस्ति चाक्रायण पत्नीसहित विदेहका नरेश राजा जनकको शरणागत भएका थिए । राजा जनकको कुरूहरूसंग मात्र होइन मध्यदेशीय राजाहरूमा राम्रो प्रतिष्ठा कायम थियो । राजा जनकको शासनकालमा प्रजामा कुरू अर्थात परिक्षितवंशको महत्वपूर्ण भूमिका स्मृतिमा बनेको थियो । जनकको दरवारमा प्रायः परीक्षितवंशको महत्वपूर्ण चर्चा चलि रहन्थ्यो । बृहदारण्यक उपनिषदमा भुज्यु लह्यायनीले जनकको दरवारी रत्न याज्ञवल्क्यलाई सोध्यो– “क्व पारिक्षिता अभवन ?” अर्थात परीक्षितवंशकाहरू कहाँ गए ? याज्ञवल्क्यले जवाफ दियो–“त्यहाँ, जहाँ अश्वमेघ गर्नेहरू निवास गर्छन ।” स्पष्ट छ कि परीक्षित वंशका सबै समाप्त भई सकेका थिए । तर उनीहरूको चर्चा जनजनमा व्याप्त थियो र स्त्री पुरूष पनि चर्चा गरेर आत्मविभोर हुन्थे ।
रामायण अनुसार मिथिलाको राजवंशको स्थापना निमि नामको राजाले गरेको प्रमाण पाइन्छ । निमिको पुत्र मिथिको नामबाट मिथिला नाम रह्यो । वायु पुराण तथा विष्णु पुराणमा राजा नेमि वा निमिलाई इच्छवाकुको पुत्र भनिएको छ । दुबै पुराणले निमिको पुत्र मिथिलाई जनक प्रथम स्वीकार गरेको छ । यसै वंशको सिरध्वज रामायणकी नायिका सिताको पिता भयो । जनकवंशको अन्तिम राजा कृति थियो । वेदमा पनि नामिसाप्य नामको राजालाई विदेहको राजा भनिएको छ । तर शतपथ ब्राह्मण अनुसार विदेह राज्यको स्थापना सरस्वती नदी किनारबाट आएको विदेघ माथव राजाले गरेको थियो । सदानीरा नदीको पूर्व जंगल तथा कृषिविहिन भूभागमा विदेघ माथव आफना अनुयायीहरू पुरोहित राहुगण आदि सबैलाई लिएर पुग्यो । अग्निको आज्ञानुसार सदानीराको पूर्वी क्षेत्रलाई कर्मस्थल बनाएर मिथिला राज्यको स्थापना गर्यो । सदानीरालाई बूढी गण्डकी भनिएको छ भने पार्जिटरले राप्ती नदी भनेको छ । सदानीराले विदेह र कोशल राज्यको सीमारेखा थियो ।
उपरोक्त संशयलाई चिर्दै भवभूतिले वैदिक जनकलाई नै सिताको पिता स्वीकार्दै आफनो महावीर चरितमा भनेको छ– “तेषामिदानीं दायादो बृद्धः सीरध्वजो नृपः, याज्ञवल्क्यो मुनिर्यस्मै ब्रह्म पारायरााम जगौ ।” यसबाट स्पष्ट हुन्छ कि याज्ञवल्क्यको समकालीन सिताको पिता सीरध्वज नै विदेहका राजा जनक थिए । शतपथ ब्राह्मण, बृहदारण्यक तथा महाभारतमा राजा जनकलाई सम्राट भनिएको छ । विदेहसंग सम्बन्धित मध्यदेशीय राज्यहरू भन्दा राजा जनकको श्रेष्ठतर सम्मान प्राप्त थियो । राजसूय यज्ञ गर्दा राजाको पद प्राप्त हुन्छ भने बाजपेय यज्ञ गर्दा सम्राटको उपाधि प्राप्त हुन्छ । आश्वलायन श्रौत सूत्रमा जनकलाई महान यज्ञकर्त्ता भनिएको छ । तर राजा जनक यज्ञकर्त्ताभन्दा साहित्य प्रेमी एवम दर्शन अनुरागीको रूपमा प्रसिद्धि पाएको थियो । ब्राह्मण ग्रन्थ एवं उपनिषदमा जनक महानको शासनकालमा उत्तर भारतका यी देशहरू– गान्धार, केकय, मद्र, उशीनर, मत्स्य, कुरू, पंचाल, काशी, कोशलसंग मधुर सम्बन्धका कारण ती देशका विद्वानहरू जनक दरवारमा उच्च सम्मान पाएका थिए । राजा जनकको दरवारमा अश्वल, जारत्कारव, आर्त्तभाग, भुज्यु लह्यायनी, उषस्ति चाक्रायण, कहोड, कौषीतकेय, श्वेतकेतु, शिलक शालावत्य, चैकितायन दाल्भ्य, अश्वतराशिव, सत्ययज्ञ, मैत्रेयी, गार्गी, वाचकनवी, विदग्ध शाकल्य, उद्दालक आरूणि तथा याज्ञवल्क्य आदि विद्वान सम्मानित थिए । जनकको दरवारमा विद्वानहरू बीचको शास्त्रार्थलाई वृहदारण्यक उपनिषदको तृतीय अध्यायमा प्रमुख रूपमा उल्लेख गरिएको छ । यी विद्वानहरूसंग जनकको सम्पर्कको बारेमा ओल्डेनवर्गले भनेको छ– “पश्चिमी राज्यको साहित्यप्रति रूचि राख्ने पूर्वी देशको राजाले पश्चिमी राज्यको विद्वानहरूलाई आफनो दरवारमा सम्मानपूर्वक उस्तै प्रकारले राखेको थियो,जसरी एथेन्सका विद्वान मेसीडोनियाको दरवारमा प्रश्रय पाएका थिए ।”
इतिहासकार जैकोबी तथा रीज डेविडसको कालगणनालाई उद्धृत गर्दै डा० हेमचन्द्र राय चौधरीले आफनो रचना प्राचीन भारतका राजनैतिक इतिहास पृष्ठ ४३ मा राजा जनकको काल १२औं शताब्दी ईशापूर्व उल्लेख गरेको छ । राजा जनकको राज्य विदेहको चर्चा सर्वप्रथम यजुर्वेदमा उल्लेख भएको पाइन्छ । पार्जिटरले विदेहको सीमाबारे यसरी लेखेका छन – “विदेहको सीमा गोरखपुरमा राप्ती नदीको किनारादेखि दरभंगा सम्म थियो । पश्चिममा कोशल तथा पूर्वमा आन्ध्र राज्यको उत्तरमा पहाड सम्म तथा दक्षिणमा वैशालीको सीमा सम्म फैलिएको थियो ।” विदेह र कोशललाई सदानीरा नदी, पार्जिटरका अनुसार राप्ती नदीले छुटयाएको थियो । महाभारतले सदानीरा र गण्डकीलाई भिन्न मानेको छ – गण्डकीञ्च महाशोणम सदानीरा तथैव च ।
राजा जनकलाई ‘जनक महान’ ‘सम्राट’ को उपाधिले के कुरा दर्शाउँछ भने विदेह वा मिथिला सबै प्रकारले सम्पन्न तथा समृद्ध थियो । उत्तर भारतका ९ जनपदमा आफनो मधुर सम्बन्ध र कीर्तिले राजा जनकलाई सम्राट भनिएको हो । अरू देशसंग राजा जनकको सम्बन्धबारे आगामी अंकमा चर्चा गर्नेछु । सुरूचि तथा जातक ग्रन्थमा भनिएको छ–“विदेहको राजधानी मिथिला नगर सात लीग अर्थात २१ माइलमा फैलिएको थियो । यो नगरको चारै द्वारमा हाट थियो ।” महाजनक जातकमा यसरी वर्णन गरिएको छ – “मिथिला नगरीको भवन निर्माण कला, रेखाचित्र तथा नक्काशीले अनुपम तथा दर्शनीय बनाएको छ । नगर भित्र सुन्दर सडकहरू तथा गल्लीहरू छन । नगर–द्वार, दीवार तथा सामरिक दृष्टिले बनाइएको गुम्बद धेरै सुन्दर छन । विदेह राज्यको यो यशस्विनी राजधानीमा वीरहरू तथा योद्धाहरूको कमी छैन । यी वीर योद्धाहरू आफनो अस्त्र शस्त्र तथा ध्वजाहरू फहराई रहन्छन । यिनीहरूका पोशाक सिंहचर्मको हुन्छ । मिथिलाका ब्राह्मणहरू काशी वेश धारण गर्छन र सुगन्धित चन्दन लगाउँछन । मिथिलाको राजमहलमा रानीहरू सदैव राजसी वेशभूषा तथा बहुमूल्य रत्नबाट अलंकृत रहन्छन ।” सुरूचि जातक अनुसार सम्पूर्ण विदेह राज्य कुल ९०० मील क्षेत्रमा फैलिएको थियो । यसमा १६,००० ग्राम थियो ।
उत्तर कुरूकालको पतनोन्मुख अवस्थामा राजा जनकको दरवारमा शरणागत भएका कुरूहरूको आवभगत तथा राजसी सम्मान मात्र प्राप्त भएन, उच्चकोटिको विद्वानहरूको ज्ञान दर्शन पनि प्राप्त भयो । विदेहको बढदो शक्तिले राजा जनकलाई महानताको शिखरमा पुर्याएर सम्राटको उपाधिले बिभूषित गर्दा पनि जनकको उदारता, धर्मपरायणता, सहिष्णुता र आचरणमा कुनै अन्तर ल्याएन । लोक दर्शन, वैभव र सुकीर्तिका धनी राजा जनक आफनो राज्यमा मात्र पूजनीय नभै उत्तरापथ तथा दक्षिणापथका देशहरूमा आदरणीय बनेका थिए । । जातकका अनुसार जनक महानले एक पल्ट भनेका थिए – “मिथिलाको सबै राजमहल जल्न सक्छ, तर मेरो महललाई आगोले जलाउन सक्दैन ।” यसबाट राजा जनकको दार्शनिकता स्पष्ट हुन्छ । सीता जस्ती आदर्श पुत्रीको पिता हुनु र कोशल राज्यको राजधानी अयोध्याका राजा दशरथको ज्येष्ठ सुपुत्र पुरूषोत्तम रामसंग पुत्री सीताको वैवाहिक सम्बन्धले पनि जनक नरेशको लोकप्रियता बढाएको थियो ।
मध्यदेशीय राज्यहरूमा सर्वाधिक महत्वपूर्ण राज्यको रूपमा रहेको विदेह अर्थात मिथिलाको राजधानी जनकपुर प्राग इतिहासकालदेखि आफनो गौरवशाली इतिहास लिएर नेपालको प्रसिद्धि अन्तर्राष्ट्रिय जगतमा फैलाउन नेपालको दक्षिणी समतल भूभागमा अवस्थित छ । आदर्श पुत्री, आदर्श पत्नी तथा आदर्श नारीको स्वाभिमान स्वत्वको कीर्ति नेपाल, भारत, लंका लगायत विश्वमा फैलाउने जनक नन्दिनी सीताको जन्म यही जनकपुरमा भएको कुरा सर्वविदित छ ।
